π. Ιωάννης Γ. Γαζέτας: «Δεν ερημώνουν πρώτα οι τόποι, αλλά η δυνατότητα να ζήσεις σε αυτούς»

Γράφει ο π. Ιωάννης Γ. Γαζέτας*

Ένας τόπος δεν αρχίζει να ερημώνει όταν κλείνει το τελευταίο του σχολείο. Η ερήμωση έχει αρχίσει πολύ νωρίτερα. Όταν ένας νέος άνθρωπος παύει να φαντάζεται το μέλλον του εκεί όπου γεννήθηκε. Όταν ένα ζευγάρι επιθυμεί να αποκτήσει παιδί, αλλά αναβάλλει την απόφαση επειδή δεν γνωρίζει πώς θα ανταποκριθεί στις ανάγκες του. Όταν ένα επάγγελμα χάνεται χωρίς να υπάρχει κάποιος νεότερος να το συνεχίσει. Το κλειστό σχολείο είναι συχνά η ορατή κατάληξη μιας πολύχρονης, σχεδόν αθόρυβης εγκατάλειψης.

Ο π. Ιωάννης Γαζέτας

Γεννήθηκα και μεγάλωσα στον Αστακό και εξακολουθώ να διατηρώ ζωντανή τη σχέση μου με τον τόπο. Γι’ αυτό και η πρόσκληση του Δήμου Ξηρομέρου σε δημόσια διαβούλευση για το δημογραφικό δεν με αφήνει αδιάφορο.

Δεν αντιμετωπίζω το ζήτημα μόνο ως ένας άνθρωπος που αγαπά τον γενέθλιο τόπο του, αλλά και μέσα από δύο ιδιότητες που μου έχουν επιτρέψει να γνωρίσω βαθύτερα τον άνθρωπο και τις αποφάσεις του: την ιδιότητα του κληρικού, που με καλεί να αναγνωρίζω την πνευματική και ηθική διάσταση των ανθρώπινων πράξεων, και εκείνη του ειδικού ψυχικής υγείας, που με έχει διδάξει να αναζητώ τα βαθύτερα κίνητρα, τις ανάγκες και τις αγωνίες που συχνά κρύβονται πίσω από αυτές.

Η πρωτοβουλία της Δημοτικής Αρχής αξίζει ουσιαστική ανταπόκριση. Ιδίως επειδή, σύμφωνα με την επίσημη πρόσκληση της 3ης Οκτωβρίου 2026, επιδιώκεται η διαμόρφωση κοστολογημένης στρατηγικής αντιμετώπισης της δημογραφικής συρρίκνωσης [1]. Πρόκειται για ευκαιρία να περάσουμε από τη διαπίστωση στην ευθύνη και από τις καλές προθέσεις στις εφαρμόσιμες αποφάσεις.

Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. Ο μόνιμος πληθυσμός του Δήμου Ξηρομέρου μειώθηκε από 11.737 κατοίκους το 2011 σε 10.206 το 2021. Πρόκειται για απώλεια 1.531 ανθρώπων, δηλαδή περίπου 13% μέσα σε μία δεκαετία [2]. Πίσω από αυτό το ποσοστό βρίσκονται διαφορετικές πραγματικότητες: λιγότερες γεννήσεις, θάνατοι, μετακινήσεις προς άλλες περιοχές και μια πληθυσμιακή σύνθεση που μεταβάλλεται. Δεν αρκεί, επομένως, να μετρήσουμε πόσοι έφυγαν. Οφείλουμε να αναρωτηθούμε γιατί έφυγαν και, κυρίως, τι θα χρειαζόταν για να μπορούσαν να παραμείνουν.

Από τη συστημική οπτική της ψυχοθεραπείας, καμία σημαντική ανθρώπινη απόφαση δεν γεννιέται σε κοινωνικό κενό. Η οικογένεια επηρεάζεται από την εργασία, την οικονομική ασφάλεια, τις σχέσεις της, το σχολείο, την υγειονομική φροντίδα και το ευρύτερο περιβάλλον της. Όταν ένας από αυτούς τους κρίκους αποδυναμώνεται, η επιβάρυνση μεταφέρεται και στους υπόλοιπους. Ο νέος που δεν βρίσκει σταθερή εργασία δυσκολεύεται να εγκατασταθεί. Το ζευγάρι που δεν εξασφαλίζει κατοικία αναβάλλει αποφάσεις. Οι γονείς που δεν έχουν υποστήριξη εξαντλούνται. Έτσι, μια συλλογική δυσλειτουργία εμφανίζεται τελικά ως ατομική επιλογή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος επιθυμεί ή οφείλει να αποκτήσει παιδιά. Η γονεϊκότητα είναι βαθιά προσωπική απόφαση και η αξία κανενός δεν εξαρτάται από αυτήν. Υπάρχει, όμως, μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στο να επιλέγει κάποιος ελεύθερα τη ζωή του και στο να εγκαταλείπει μια επιθυμία επειδή οι συνθήκες την καθιστούν απρόσιτη. Η έκθεση του Ταμείου Πληθυσμού των Ηνωμένων Εθνών για το 2025 ανέδειξε ακριβώς τη σημασία των οικονομικών, στεγαστικών και κοινωνικών εμποδίων στην απόκτηση του επιθυμητού αριθμού παιδιών [3].

Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, και μια σοβαρή αντίφαση της δημόσιας πολιτικής. Από τη μία πλευρά, η Πολιτεία ανησυχεί για τη συρρίκνωση της περιφέρειας. Από την άλλη, ορισμένες οικονομικές και αναπτυξιακές επιλογές περιορίζουν δραστικά τις δυνατότητες των ανθρώπων να βιοποριστούν σε αυτήν.

Στον Αστακό, η παραδοσιακή αλιεία αποτελεί χαρακτηριστικό πεδίο προβληματισμού. Το πρόγραμμα «Αλιεία και Θάλασσα 2014–2020» περιλάμβανε οικονομικές ενισχύσεις για την οριστική παύση αλιευτικών δραστηριοτήτων και τη διάλυση σκαφών [4]. Πρέπει να γίνει σαφές τι σημαίνει αυτό στην πράξη: το σκάφος καταστρέφεται ολοσχερώς στο διαλυτήριο και η αλιευτική άδεια ακυρώνεται οριστικά, χωρίς δυνατότητα μεταβίβασης ή επαναφοράς. Όταν επιδοτείται ο αμετάκλητος αφανισμός του μέσου παραγωγής, δεν αποσύρεται απλώς ένα σκάφος, αλλά καταργείται οριστικά μια θέση εργασίας για το μέλλον.

Η προστασία των θαλάσσιων αποθεμάτων είναι αναγκαία. Αναγκαίο, όμως, είναι και να εξετάζουμε τι επαγγελματική προοπτική αφήνουμε στις επόμενες γενιές. Ακόμη και στις περιπτώσεις που το θεσμικό πλαίσιο επέτρεψε τη διάσωση ορισμένων παραδοσιακών ξύλινων σκαφών από το διαλυτήριο για πολιτιστική χρήση, αυτό έγινε με την αυστηρή προϋπόθεση της οριστικής διαγραφής της αλιευτικής τους άδειας [4], αποκόπτοντας έτσι αμετάκλητα την αλυσίδα διαδοχής του επαγγέλματος στην περιφέρεια.

Ανάλογο ερώτημα προκύπτει όταν παραγωγική αγροτική γη παραχωρείται για φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις. Η ενεργειακή μετάβαση είναι απαραίτητη. Δεν πρέπει, ωστόσο, να εξελίσσεται χωρίς συνεκτίμηση της γεωργικής παραγωγής, της απασχόλησης και των δυνατοτήτων των επόμενων γενεών. Αν ένας αγρότης βρίσκει μεγαλύτερη οικονομική ασφάλεια εγκαταλείποντας την καλλιέργεια, το ζήτημα δεν εξαντλείται στην προσωπική του απόφαση. Μας υποχρεώνει να εξετάσουμε γιατί η παραγωγική εργασία δυσκολεύεται να εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή ζωή.

Θα πρότεινα, λοιπόν, ο Δήμος να διεκδικήσει από την Πολιτεία κάτι περισσότερο από χρηματικές ενισχύσεις: να εξετάζονται οι επιπτώσεις σημαντικών αναπτυξιακών αποφάσεων στη δυνατότητα μόνιμης κατοίκησης. Πόσες σταθερές θέσεις εργασίας διατηρούνται; Πόσοι νέοι μπορούν να συνεχίσουν τα τοπικά επαγγέλματα; Τι πραγματική προοπτική αφήνει μια επένδυση στην οικογένεια που καλούμε να παραμείνει; Η δημογραφική ευθύνη δεν μπορεί να περιορίζεται στα υπουργεία που διαχειρίζονται τα οικογενειακά επιδόματα.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη διάσταση, στην οποία η Εκκλησία μπορεί να προσφέρει ουσιαστική εμπειρία. Το 1999 η Ιεραρχία της Εκκλησίας της Ελλάδος αποφάσισε πρόγραμμα οικονομικής υποστήριξης οικογενειών της Θράκης για την απόκτηση τρίτου παιδιού. Σύμφωνα με Συνοδική Εγκύκλιο του Δεκεμβρίου 2024, κατά την έναρξη επιδοτούνταν περίπου 300 τρίτεκνες οικογένειες, ενώ έως τότε οι οικογένειες που είχαν ενισχυθεί αθροιστικά ξεπερνούσαν τις 5.000, με συνολική δαπάνη περίπου 24,2 εκατομμυρίων ευρώ [5].

Αυτοί οι αριθμοί αποτυπώνουν την έκταση και τη διάρκεια μιας έμπρακτης πρωτοβουλίας. Τα διαχρονικά στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν ότι κατά τις πρώτες δεκαετίες εφαρμογής του προγράμματος (1991–2011) ο πληθυσμός της Θράκης σημείωσε αύξηση από 344.138 σε 371.191 κατοίκους (+7,8%) [6]. Ακόμη και κατά τη μεταγενέστερη δεκαετία της οικονομικής κρίσης (2011–2021), παρά τη γενικευμένη δημογραφική κατάρρευση στη χώρα, η υποχώρηση στη Θράκη περιορίστηκε στο -6,7% (346.265 κάτοικοι), επίδοση αισθητά ηπιότερη σε σύγκριση με άλλες περιφερειακές περιοχές, όπως ο Δήμος Ξηρομέρου που έχασε το 13% του πληθυσμού του. Ασφαλώς, η δημογραφική εξέλιξη μιας περιοχής επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και τα στοιχεία αυτά δεν επιτρέπουν να αποδοθεί η συγκριτικά ηπιότερη πληθυσμιακή συρρίκνωση αποκλειστικά στην οικονομική ενίσχυση της Εκκλησίας. Αναδεικνύουν, ωστόσο, τη σημασία της διερεύνησης του ρόλου που μπορούν να διαδραματίσουν σταθερές και μακροχρόνιες παρεμβάσεις στήριξης της οικογένειας. Το καίριο δίδαγμα, πάντως, παραμένει: ένας θεσμός δεν περιορίστηκε στη διακήρυξη της αξίας της οικογένειας, αλλά ανέλαβε μια σταθερή, μακροχρόνια και μετρήσιμη οικονομική δέσμευση για την έμπρακτη υποστήριξή της.

Είναι εύλογο να εκτιμήσει κανείς ότι μια τέτοια διαχρονική εμπειρία φαίνεται ότι δεν πέρασε απαρατήρητη από την Πολιτεία, η οποία τα τελευταία χρόνια στρέφεται και η ίδια προς την υιοθέτηση γενναίων, στοχευμένων και μετρήσιμων οικονομικών κινήτρων για τη δημογραφική ενίσχυση συγκεκριμένων περιοχών. Έτσι, θεσπίστηκε το «Πρόγραμμα Δημογραφικής Ανάπτυξης», αρχικά με πιλοτική εφαρμογή στους ακριτικούς Δήμους του Έβρου και, στη συνέχεια, τον Οκτώβριο του 2026, με επέκτασή του σε δήμους και δημοτικές ενότητες της Μακεδονίας και της Ηπείρου [7].

Η θεσμική αυτή εξέλιξη συνιστά μια σημαντική παραδοχή, ότι όταν η Πολιτεία θέλει, μπορεί να διαθέσει τα αναγκαία μέσα για την αντιμετώπιση της δημογραφικής συρρίκνωσης, μέσα από στοχευμένα οικονομικά κίνητρα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες συγκεκριμένων περιοχών. Το πρόγραμμα μετεγκατάστασης δημιουργεί, επομένως, ένα θεσμικό προηγούμενο που ο Δήμος Ξηρομέρου οφείλει να αξιοποιήσει, διεκδικώντας ανάλογη μέριμνα για έναν τόπο που έχασε το 13% του πληθυσμού του μέσα σε μόλις μία δεκαετία.

Η επιστροφή, όμως, δεν εξασφαλίζεται με ένα αρχικό επίδομα, όταν απουσιάζουν η εργασία, η προσιτή στέγη και οι βασικές υπηρεσίες που χρειάζεται μια οικογένεια για να ριζώσει σε έναν τόπο. Γι’ αυτό, αφετηρία μιας ουσιαστικής δημογραφικής στρατηγικής θα μπορούσε να αποτελέσει η συστηματική καταγραφή των διαθέσιμων κατοικιών, των πραγματικών επαγγελματικών ευκαιριών και των αναγκών των νέων ανθρώπων και ζευγαριών. Διότι το ζητούμενο δεν είναι απλώς να δοθεί σε μια οικογένεια το κίνητρο να επιστρέψει, αλλά να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε να μπορεί να παραμείνει.

Πριν, όμως, διατεθούν σημαντικοί οικονομικοί πόροι, θεωρώ απαραίτητο να προηγηθεί κάτι θεμελιώδες: να ακουστούν οι νέοι που ζουν στο Ξηρόμερο, αλλά και εκείνοι που αναγκάστηκαν να αναζητήσουν το μέλλον τους αλλού. Με συστηματική καταγραφή, ουσιαστικό διάλογο, χρειάζεται να κατανοήσουμε όχι μόνο γιατί φεύγουν, αλλά και υπό ποιες προϋποθέσεις θα επέλεγαν να μείνουν ή να επιστρέψουν. Όχι για να επιβεβαιώσουμε όσα ήδη πιστεύουμε, αλλά για να αμφισβητήσουμε, αν χρειαστεί, όσα θεωρούμε δεδομένα. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε να διαθέσουμε πόρους για λύσεις που δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων.

Η ιερατική μου διακονία με έχει διδάξει ότι η αληθινή φροντίδα δεν εξαντλείται στα λόγια, αλλά γίνεται έμπρακτη παρουσία στη ζωή του άλλου. Η εμπειρία μου στον χώρο της ψυχικής υγείας μού υπενθυμίζει ότι η εμπιστοσύνη δεν εξασφαλίζεται με διαβεβαιώσεις, αλλά οικοδομείται μέσα από τη συνέπεια και την αξιοπιστία. Και οι δύο αυτές εμπειρίες συναντώνται σε μια κοινή διαπίστωση: δεν μπορούμε να ζητούμε από τους ανθρώπους να εμπιστευτούν το μέλλον του τόπου τους, αν προηγουμένως δεν τους έχουμε δώσει λόγους να πιστέψουν ότι ο τόπος τους ενδιαφέρεται πραγματικά για το δικό τους μέλλον.

Βιβλιογραφικές αναφορές

[1] Δήμος Ξηρομέρου. Πρόσκληση φορέων και δημοτών του Δήμου Ξηρομέρου στη διαβούλευση για την αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος. Διαθέσιμο στο: https://www.dimosxiromerou.gr/prosklisi-foreon-kai-dimoton-tou-dimou-xiromerou-sti-diavoulefsi-gia-tin-antimetopisi-tou-dimografikou-provlimatos/

[2] Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ). Αποτελέσματα Απογραφής Πληθυσμού-Κατοικιών 2011 και 2021 για τον μόνιμο Πληθυσμό της Χώρας κατά Δημοτική Ενότητα. Αθήνα: ΕΛΣΤΑΤ. (ΦΕΚ Β’ 698/20.03.2014 & ΦΕΚ Β’ 2802/26.04.2023).

[3] United Nations Population Fund (UNFPA) (2024–2025). UNFPA Report Links Falling Birth Rates to Cost of Living, Sexist Norms, Fear of Future. Press Release. Διαθέσιμο στο: https://www.unfpa.org/press/unfpa-report-links-falling-birth-rates-cost-living-sexist-norms-fear-future

[4] Αλιευτική πολιτική. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, Μέτρο 6.1.10 «Οριστική παύση των αλιευτικών δραστηριοτήτων» (Δράση: «Διάλυση αλιευτικού σκάφους» / δυνατότητα μεταβίβασης για προστασία της ναυτικής κληρονομιάς). Διαθέσιμο στο: https://alieia.gr/wp-content/uploads/2019/04/PROSKLISI-1-1.pdf

[5] Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος (11 Δεκεμβρίου 2024). Εγκύκλιος: «Περί του περιαχθησομένου δίσκου υπέρ του Προγράμματος επιδοτήσεως των Χριστιανικών Οικογενειών της Θράκης δια την απόκτησιν τρίτου τέκνου». Αθήνα: Επίσημη Ιστοσελίδα Εκκλησίας της Ελλάδος (ecclesiagreece.gr). Διαθέσιμο στο: https://ecclesiagreece.gr/ecclesiajoomla/index.php/el/iera-synodos/enkyklioi/peri-tou-periachthesomenou-diskou-hyper-tou-programmatos-epidoteseos-ton-christianikon-oikogeneion-tes-thrakes-dia-ten-apoktesin-tritou-teknou-4

[6] Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ). Διαχρονικά Στοιχεία Απογραφών Πληθυσμού 1991, 2001, 2011 και 2021 για τις Περιφερειακές Ενότητες Ξάνθης, Ροδόπης και Έβρου. Αθήνα: ΕΛΣΤΑΤ.

[7] Ελληνική Δημοκρατία. Θεσμικό Πλαίσιο και Επέκταση του Προγράμματος Δημογραφικής Ανάπτυξης για την ενίσχυση της εγκατάστασης νέων κατοίκων σε περιφερειακούς Δήμους. (ΦΕΚ Β’ 3803/2025 & ΦΕΚ Β’ 6139/2026).

*Κληρικός Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών

Δρ. Ποιμαντικής Ψυχολογίας

Ψυχοθεραπευτής